Diizocyjaniany - nowe wymogi

Czym są diizocyjaniany i gdzie mogą występować?

Diizocyjaniany są związkami zawierającymi dwie grupy izocyjanianowe. Są wykorzystywane jako reagujące składniki wielu technologii poliuretanowych.

Można je spotkać między innymi w wybranych:

• klejach poliuretanowych 1K i 2K,
• klejach do szyb samochodowych,
• elastycznych klejach konstrukcyjnych,
• uszczelniaczach PU,
• piankach poliuretanowych,
• powłokach i lakierach poliuretanowych,
• systemach do produkcji pian i elastomerów,
• niektórych systemach odlewniczych i reaktywnych.

Nie oznacza to jednak, że każdy produkt poliuretanowy automatycznie podlega obowiązkowi szkolenia. O zastosowaniu ograniczenia REACH decyduje przede wszystkim zawartość diizocyjanianów w danej substancji lub mieszaninie oraz jej przemysłowe lub profesjonalne zastosowanie.

Co dokładnie wymaga REACH w przypadku diizocyjanianów?

Podstawą prawną jest pozycja 74 załącznika XVII do rozporządzenia REACH, wprowadzona rozporządzeniem Komisji (UE) 2020/1149.

Po 24 sierpnia 2023 r. diizocyjaniany nie mogą być używane jako substancje, składniki innych substancji lub składniki mieszanin do zastosowań przemysłowych i profesjonalnych, chyba że spełniony jest jeden z dwóch warunków:

1. stężenie diizocyjanianów indywidualnie i łącznie jest mniejsze niż 0,1% wag., albo
2. pracodawca lub osoba samozatrudniona zapewni, że użytkownik przed rozpoczęciem pracy pomyślnie ukończył wymagane szkolenie z bezpiecznego stosowania diizocyjanianów.

Co zmieniło się już 24 lutego 2022 r.?

Wcześniej zaczął obowiązywać wymóg dotyczący wprowadzania takich produktów do obrotu. Jeżeli produkt przeznaczony do zastosowania przemysłowego lub profesjonalnego zawiera diizocyjaniany w stężeniu objętym ograniczeniem, dostawca musi przekazać odbiorcy informacje o wymaganym szkoleniu.

Na opakowaniu ma być również umieszczone wyraźnie oddzielone od pozostałych informacji oświadczenie:

„Od dnia 24 sierpnia 2023 r. wymagane jest odbycie odpowiedniego szkolenia przed użyciem przemysłowym lub profesjonalnym.”

Kogo dotyczy obowiązek szkolenia z diizocyjanianów?

Rozporządzenie posługuje się pojęciem użytkownika przemysłowego lub profesjonalnego. Obejmuje ono pracownika albo osobę samozatrudnioną, która:

• posługuje się diizocyjanianami w zastosowaniu przemysłowym lub profesjonalnym,
• pracuje z mieszaniną zawierającą diizocyjaniany objętą ograniczeniem,
• nadzoruje takie czynności.

Obowiązek nie ogranicza się więc wyłącznie do operatora, który fizycznie trzyma kartusz lub pistolet aplikacyjny. Jeżeli dana osoba nadzoruje pracę objętą ograniczeniem, również mieści się w definicji wskazanej przez REACH.

Czy szkolenie dotyczy klientów indywidualnych?

Ograniczenie z pozycji 74 dotyczy zastosowań przemysłowych i profesjonalnych. Nie ustanawia ono analogicznego obowiązku szkolenia dla konsumenckiego użycia produktu.

Nie oznacza to jednak, że konsument może ignorować etykietę, ostrzeżenia CLP czy instrukcję bezpiecznego stosowania. Są to osobne wymagania dotyczące bezpieczeństwa produktu.

Jaki zakres szkolenia z diizocyjanianów jest wymagany?

REACH wiąże zakres szkolenia ze sposobem wykorzystania produktu i możliwym poziomem narażenia skórnego lub inhalacyjnego.

Przepisy nie sprowadzają szkolenia do jednego identycznego kursu dla wszystkich stanowisk. Wymagają trzech kolejnych zestawów zagadnień – stosowanych zależnie od wykonywanej pracy.

Przy doborze zakresu szkolenia nie wystarczy więc wpisać w dokumentacji „klej PU”. Trzeba uwzględnić, jak produkt jest rzeczywiście dozowany, w jakiej temperaturze, czy powstaje aerozol, czy opakowanie jest otwierane oraz jakie czynności wykonuje pracownik podczas czyszczenia i usuwania odpadów.

Kto może prowadzić szkolenie?

Zgodnie z rozporządzeniem szkolenie ma prowadzić ekspert w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy posiadający odpowiednie kompetencje zawodowe. Dostawca ma natomiast zapewnić odbiorcy dostęp do materiałów szkoleniowych i szkoleń w języku urzędowym państwa, do którego dostarczany jest produkt.

Szkolenie trzeba udokumentować i powtarzać co najmniej raz na 5 lat

Samo ustne poinformowanie pracownika, że „klej zawiera izocyjaniany”, nie realizuje obowiązku szkoleniowego określonego w REACH.

Pracodawca lub osoba samozatrudniona muszą:

1. zapewnić ukończenie właściwego szkolenia przed użyciem objętego produktu,
2. posiadać udokumentowane potwierdzenie jego pomyślnego ukończenia,
3. odnawiać szkolenie co najmniej raz na pięć lat,
4. ponownie ocenić jego adekwatność, jeżeli zmienia się proces lub rodzaj wykonywanych czynności.

W praktyce warto w dokumentacji powiązać przeszkoloną osobę nie tylko z datą kursu, ale również z zakresem wykonywanych operacji. Ułatwia to ocenę, czy szkolenie odpowiada aktualnemu stanowisku.

NDS i NDSCh dla diizocyjanianów w Polsce – ważna zmiana od 2026 r.

Sam obowiązek szkoleniowy REACH funkcjonuje od 2023 r., ale w 2026 r. zmieniły się również polskie przepisy dotyczące najwyższych dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy.

Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 26 marca 2026 r. wprowadziło wartości dla diizocyjanianów w przeliczeniu na grupę NCO.

W przepisie NCO oznacza izocyjanianowe grupy funkcyjne związków diizocyjanianów. Ocenę narażenia zawodowego przeprowadza się na podstawie sumy stężeń grup NCO pochodzących od diizocyjanianów obecnych w powietrzu na stanowisku pracy.

Przy diizocyjanianach znajduje się również oznaczenie dotyczące możliwości działania uczulającego na skórę i układ oddechowy.

0,1% a 0,01 mg/m³ – dlaczego tych wartości nie wolno ze sobą mylić?

To jedna z najważniejszych różnic w całym temacie.

Nie można przeliczyć progu 0,1% w kartuszu wprost na dopuszczalne stężenie w powietrzu na stanowisku. Rzeczywiste narażenie zależy między innymi od sposobu aplikacji, temperatury, ilości materiału, wentylacji, powierzchni procesu i czasu pracy.

Co musi zrobić pracodawca poza samym szkoleniem?

Certyfikat szkolenia nie zamyka tematu BHP. Diizocyjaniany pozostają czynnikami chemicznymi w środowisku pracy, dlatego trzeba stosować ogólne wymagania dotyczące narażenia na czynniki chemiczne.

W praktyce przedsiębiorca powinien:

1. Zidentyfikować stosowane substancje i mieszaniny. Prowadzić aktualny spis produktów chemicznych i posiadać aktualne karty charakterystyki tam, gdzie są wymagane.
2. Sprawdzić, które produkty podlegają ograniczeniu REACH dla diizocyjanianów. Nie opierać decyzji wyłącznie na nazwie handlowej lub rodzinie chemicznej.
3. Przeprowadzić i udokumentować ocenę ryzyka zawodowego. Powinna uwzględniać właściwości substancji, informacje z SDS, rodzaj i czas narażenia, warunki procesu, ilości oraz wartości NDS.
4. Rozpoznać źródła emisji i wytypować czynniki do badań i pomiarów. Trzeba uwzględnić technologię, sprzęt, wentylację, organizację pracy i rzeczywisty czas narażenia.
5. Ograniczać narażenie u źródła. W pierwszej kolejności warto wykorzystywać rozwiązania techniczne i organizacyjne, np. proces zamknięty, właściwe dozowanie, odciąg miejscowy czy skuteczną wentylację.
6. Dobrać środki ochrony indywidualnej do resztkowego ryzyka. Rękawice, ochrona oczu i dróg oddechowych dobiera się na podstawie SDS, oceny ryzyka i rzeczywistych warunków stanowiska.
7. Przygotować zasady higieny, czyszczenia, awarii i odpadów. Procedury powinny być znane pracownikom przed rozpoczęciem pracy.
8. Aktualizować ocenę po zmianach. Nowy klej, zmiana sposobu aplikacji, przejście z kartusza na natrysk albo zmiana NDS mogą wymagać ponownej analizy stanowiska.

Dlaczego diizocyjaniany wymagają takiej ostrożności?

Prawo unijne wskazuje diizocyjaniany jako substancje mogące działać uczulająco na skórę i układ oddechowy. Narażenie zawodowe jest wiązane między innymi z uczuleniem na izocyjaniany, astmą zawodową, nadreaktywnością oskrzeli i zawodowymi chorobami skóry.

Szczególnie ważne jest to, że kontrolować trzeba zarówno narażenie inhalacyjne, jak i kontakt ze skórą. Kontakt skórny nie powinien być traktowany jako problem drugorzędny tylko dlatego, że pracownik nie wdycha widocznego aerozolu.

Poziom ryzyka zależy jednak od konkretnego procesu. Zupełnie inną sytuacją jest:

• dozowanie lepkiego kleju z zamkniętego kartusza,
• ręczne mieszanie otwartego systemu 2K,
• natryskiwanie produktu,
• podgrzewanie formulacji,
• mechaniczna obróbka elementu, który nie jest jeszcze w pełni utwardzony.

Dlatego wymagania stanowiska trzeba ustalać na podstawie realnego procesu, a nie ogólnego hasła „pracujemy z poliuretanem”.

Jak sprawdzić, czy konkretny klej wymaga szkolenia?

Najbezpieczniejsza procedura wygląda następująco:

1. Ustal dokładny produkt i wariant. Nazwa rodziny produktowej może obejmować kilka różnych formulacji.
2. Sprawdź aktualną etykietę dostarczonego opakowania. Dla produktu objętego ograniczeniem powinien znajdować się wymagany komunikat szkoleniowy.
3. Otwórz aktualną kartę charakterystyki. Zwróć uwagę szczególnie na sekcję 2 dotyczącą zagrożeń i oznakowania oraz sekcję 3 dotyczącą składu.
4. Sprawdź sekcję 8 SDS. Zawiera ona informacje dotyczące kontroli narażenia i środków ochrony indywidualnej.
5. Porównaj dokument z faktycznym sposobem aplikacji. To od procesu zależy między innymi zakres szkolenia i sposób ograniczania narażenia.

Aktualne przykłady klejów poliuretanowych z oferty Melkib

Poniższe produkty pokazują, dlaczego ocenę bezpieczeństwa trzeba przeprowadzać na poziomie konkretnego SKU, a nie całej grupy „kleje PU”.

Sikaflex 228 – przykład produktu z wyraźnym obowiązkiem szkoleniowym

Sikaflex 228 600 ml jest jednoskładnikowym klejem poliuretanowym utwardzanym wilgocią, stosowanym między innymi przy klejeniu paneli i elementów w transporcie, budownictwie i przemyśle.

Aktualna dokumentacja bezpieczeństwa produktu wymienia składniki diizocyjanianowe, a oznakowanie zawiera informację, że przed przemysłowym lub profesjonalnym użyciem wymagane jest odpowiednie szkolenie.

To dobry przykład produktu, przy którym dział BHP nie powinien poprzestać na zapisaniu w wykazie „klej montażowy”. Trzeba uwzględnić wymagania REACH, kartę charakterystyki oraz rzeczywisty sposób dozowania na stanowisku.

TEROSON BOND 120 – zawsze sprawdź aktualny wariant i dokumentację bezpieczeństwa

TEROSON BOND 120 310 ml jest jednoskładnikowym klejem poliuretanowym przeznaczonym do bezpośredniego wklejania szyb samochodowych.

Sam fakt, że produkt jest klejem PU, nie powinien jednak być jedyną podstawą do decyzji prawnej. Przed jego użyciem trzeba zweryfikować aktualne oznakowanie i kartę charakterystyki dokładnego wariantu znajdującego się na stanowisku, a następnie zastosować wymagania wynikające z tej dokumentacji i REACH.

Przykładowe aktualne kleje poliuretanowe z oferty Melkib

Więcej rozwiązań znajdziesz w kategorii kleje poliuretanowe.

Czy można zastąpić klej PU produktem bez izocyjanianów?

W niektórych procesach warto przeanalizować możliwość zastosowania technologii o innym profilu zagrożeń, na przykład kleju lub uszczelniacza MS-polimerowego niezawierającego izocyjanianów.

Nie oznacza to jednak, że MS polimer jest automatycznie zamiennikiem każdego poliuretanu.

Przy zmianie technologii trzeba ponownie zweryfikować między innymi:

• wytrzymałość połączenia,
• moduł i elastyczność,
• przyczepność do używanych materiałów,
• czas utwardzania,
• grubość spoiny,
• odporność temperaturową i chemiczną,
• wymagania branżowe i homologacyjne,
• warunki produkcji i późniejszej eksploatacji.

W aktualnej ofercie Melkib znajdują się również kleje i uszczelniacze MS-polimerowe, w tym produkty deklarowane przez producentów jako niezawierające izocyjanianów.

Co zrobić w razie kontaktu z produktem lub sytuacji awaryjnej?

Nie należy tworzyć jednej uniwersalnej procedury pierwszej pomocy dla wszystkich klejów PU. Składy produktów różnią się i mogą występować w nich również inne substancje stwarzające zagrożenie.

Podstawą postępowania jest sekcja 4 aktualnej karty charakterystyki konkretnego produktu oraz zakładowa procedura awaryjna.

Zespół powinien przed rozpoczęciem pracy wiedzieć:

• gdzie dostępna jest karta charakterystyki,
• jak bezpiecznie przerwać proces,
• jak postępować po kontakcie ze skórą lub oczami,
• jak reagować na objawy ze strony układu oddechowego,
• jak zabezpieczyć rozlanie lub wyciek,
• gdzie znajdują się wymagane środki awaryjne,
• kiedy konieczny jest kontakt z pomocą medyczną.

Tak samo przechowywanie powinno wynikać przede wszystkim z sekcji 7 SDS, a postępowanie z odpadem z sekcji 13 oraz obowiązujących w firmie zasad gospodarki odpadami.

Najczęstsze błędy przy pracy z klejami PU zawierającymi diizocyjaniany

1. Założenie, że szkolenie dotyczy każdego PU albo żadnego PU. W obu przypadkach prawidłową odpowiedź daje aktualna dokumentacja konkretnego produktu i próg z REACH.
2. Ukończenie szkolenia raz i pozostawienie go bez kontroli. REACH wymaga jego odnowienia co najmniej raz na pięć lat.
3. Przeszkolenie operatora, ale pominięcie osoby nadzorującej. Definicja użytkownika przemysłowego/profesjonalnego obejmuje także nadzór nad takimi zadaniami.
4. Ten sam zakres szkolenia dla kartusza i natrysku. Zakres musi odpowiadać sposobowi aplikacji oraz potencjalnemu narażeniu.
5. Pomylenie 0,1% z wartością NDS. To różne wielkości dotyczące innych aspektów prawa i bezpieczeństwa.
6. Traktowanie szkolenia jako zamiennika oceny ryzyka. Ocena narażenia, środki techniczne i organizacja pracy pozostają obowiązkowe.
7. Dobór rękawic lub ochrony dróg oddechowych „z przyzwyczajenia”. PPE trzeba dobierać do konkretnego produktu i procesu.
8. Poleganie na zapachu. Brak wyczuwalnego zapachu nie jest dowodem bezpiecznego poziomu narażenia.
9. Praca na starej karcie charakterystyki. Dokument musi odpowiadać produktowi faktycznie używanemu na stanowisku.
10. Brak ponownej oceny po zmianie technologii. Zmiana sposobu aplikacji może całkowicie zmienić charakter narażenia.

FAQ – diizocyjaniany, REACH i kleje poliuretanowe

Czy każdy klej poliuretanowy wymaga szkolenia z diizocyjanianów?

Nie. Obowiązek z wpisu 74 załącznika XVII REACH dotyczy zastosowań przemysłowych i profesjonalnych, gdy stężenie diizocyjanianów indywidualnie i łącznie nie jest mniejsze niż 0,1% wag. Sprawdź aktualną etykietę i SDS konkretnego produktu.

Od kiedy obowiązuje szkolenie z diizocyjanianów?

W przypadku produktów objętych ograniczeniem szkolenie musi być ukończone przed przemysłowym lub profesjonalnym użyciem od 24 sierpnia 2023 r.

Czy szkolenie z diizocyjanianów jest bezterminowe?

Nie. Pracodawca lub osoba samozatrudniona muszą dokumentować jego pomyślne ukończenie, a szkolenie należy powtarzać przynajmniej raz na pięć lat.

Czy brygadzista lub kierownik też musi mieć szkolenie?

Jeżeli nadzoruje czynności objęte ograniczeniem, mieści się w definicji użytkownika przemysłowego lub profesjonalnego zawartej w pozycji 74 REACH.

Czy szkolenie online jest dopuszczalne?

W wymaganiach dotyczących podstawowego zakresu szkolenia REACH przewiduje również szkolenie online. Cały program musi jednak odpowiadać wymaganiom prawnym i rzeczywistemu zakresowi pracy, a jego ukończenie musi być udokumentowane.

Czy po szkoleniu nie trzeba już mierzyć stężenia diizocyjanianów?

Nie. Szkolenie i kontrola narażenia to dwa różne elementy ochrony. Pracodawca musi rozpoznać źródła narażenia, przeprowadzić ocenę ryzyka oraz wytypować czynniki wymagające badań i pomiarów zgodnie z przepisami dotyczącymi środowiska pracy.

Jakie NDS obowiązuje dla diizocyjanianów w 2026 r.?

Od 9 kwietnia 2026 r. do 31 grudnia 2028 r. dla diizocyjanianów w przeliczeniu na grupę NCO obowiązuje NDS 0,01 mg/m³ oraz NDSCh 0,02 mg/m³.

Co zmieni się w 2029 r.?

Od 1 stycznia 2029 r. zastosowanie będą miały niższe wartości określone w wykazie: NDS 0,006 mg/m³ oraz NDSCh 0,012 mg/m³ w przeliczeniu na grupę NCO.

Czy 0,1% oznacza dopuszczalne stężenie diizocyjanianów w powietrzu?

Nie. 0,1% wag. odnosi się do stężenia diizocyjanianów w substancji lub mieszaninie na potrzeby ograniczenia REACH. Narażenie w powietrzu na stanowisku pracy ocenia się według wartości wyrażonych w mg/m³ jako NCO.

Czy dobra wentylacja zwalnia z obowiązku szkolenia?

Nie. Jeżeli produkt i zastosowanie podlegają wpisowi 74 REACH, właściwa wentylacja jest środkiem kontroli narażenia, ale nie zastępuje obowiązkowego szkolenia.

Czy respirator zwalnia z obowiązku wentylacji?

Nie należy tak zakładać. Środki ochrony indywidualnej stosuje się wtedy, gdy zagrożenia nie można uniknąć lub wystarczająco ograniczyć środkami technicznymi, organizacyjnymi i ochroną zbiorową. Dobór konkretnej ochrony dróg oddechowych powinien wynikać z oceny ryzyka i SDS.

Czy zapach pozwala stwierdzić, że stężenie jest za wysokie?

Nie. Zapach nie jest wiarygodnym sposobem oceny zawodowego narażenia na diizocyjaniany. Do tego służy prawidłowa ocena ryzyka i, gdy jest to wymagane, odpowiednie badania oraz pomiary.

Czy można zastąpić klej PU klejem MS-polimerowym?

Czasami tak, ale nie automatycznie. Nowy produkt musi spełnić wymagania techniczne danego połączenia. Zmianę chemii należy zweryfikować pod względem przyczepności, wytrzymałości, elastyczności, temperatury, odporności środowiskowej i wymagań branżowych.

Podsumowanie – co firma stosująca produkty z diizocyjanianami powinna sprawdzić?

Najpierw ustal, czy konkretny produkt zawiera diizocyjaniany w stężeniu powodującym zastosowanie ograniczenia REACH. Następnie sprawdź sposób użycia i zapewnij szkolenie odpowiadające rzeczywistemu poziomowi narażenia.

Szkolenie musi być ukończone przed użyciem, udokumentowane i odnawiane co najmniej raz na pięć lat. Nie zastępuje jednak pozostałych obowiązków BHP.

Od 2026 r. szczególnego znaczenia nabiera również ocena narażenia zawodowego na diizocyjaniany w przeliczeniu na grupy NCO. Do końca 2028 r. obowiązują w Polsce wartości NDS 0,01 mg/m³ i NDSCh 0,02 mg/m³, a od 2029 r. wartości zostaną obniżone.

W praktyce bezpieczny proces to połączenie aktualnej dokumentacji produktu, prawidłowego szkolenia, oceny ryzyka, kontroli emisji, właściwej wentylacji, higieny pracy i odpowiednio dobranych środków ochrony.